Zie hem daar zitten op het bankje, geduldig wachtend tot zijn trein arriveert. Virgil Tibbs heeft geen enkel kwaad in de zin. Alleen de pech dat er in dit slaperige dorpje net een moord is gepleegd. De precaire zaak moet snel af worden gesloten. De koppige sheriff Bill Gillespie zoekt daarom koortsig naar een verdachte (lees “zondebok”). Virgil is een buitenstaander. Met een kleurtje. Perfect om achter de tralies te gooien. In the Heat of the Night maakt het vanaf het begin pijnlijk duidelijk: dit klassieke misdaaddrama gaat eerst en vooral over racisme.
Sterk, diepgaand racisme, dat zich als rot in de wortels van de dorpsgemeenschap heeft genesteld. Zelfs als Bill ontdekt dat Virgil van de politie is blijft het wantrouwen sudderen. De moord dwingt ze evengoed om hun principes overboord te gooien en de handen ineen te slaan.
Tandenknarsend werkt het onwillige duo samen om de dader op te speuren. Het is een onwaarschijnlijke en raadselachtige coalitie, gelukkig slagen natuurkrachten Sidney Poitier en Rod Steiger erin om het botsende koppel vuur en ziel te geven. De twee mannen bezitten genoeg charisma om de samenwerking geloofwaardig te maken.
Door het racisme zo duidelijk een gezicht te geven is In the Heat of the Night een ongemakkelijke, bijtende en indringende kijkervaring. Het maakt niet uit wat Virgil doet of zegt, iedereen behandelt hem met nauwelijks verkapte walging. Hij is speelgoed. Iemand om onbestraft op te jagen. Het vreselijke “n”-woord komt voorbij. Virgils ogen branden van frustratie, hij kan zich net inhouden.
Bij fysiek geweld slaat hij wel degelijk terug. In de beroemde klapscène krijgt Virgil een mep van Eric Endicott, en geeft dan een venijnige mep terug. Eric staart de donkere agent verbijsterd aan. Schande! Maar Virgil heeft een duidelijk punt gemaakt. De kleurling komt voor zichzelf op. Probeer je eens voor te stellen hoeveel indruk dat maakte, in de jaren zestig.
Omdat er zoveel urgentie wordt gegeven aan het racisme zou je bijna vergeten dat In the Heat of the Night ook nog een moordonderzoek moet afronden. Niet dat iemand zich daar echt om bekommert. De bekentenis is een haastig neergezette anticlimax. Puur bedoeld als formele punt. Er zit zo weinig noodzaak in de scène dat het veel wegheeft van een nagedachte.
Dat is ook logisch. De zoektocht naar de dader is puur en alleen bedoeld om Virgil van dat bankje te krijgen. Een excuus om hem in de klauwen van een kwaadaardige gemeenschap te drijven. Dorpelingen die niet beter weten dan de donkere man op te jagen. Ons zo te confronteren met een diepgaande kwestie dat nog steeds de samenleving verdeeld.
Helaas is In the Heat of the Night om die redenen nog brandend actueel. En daarom verplicht om te kijken.